profilmko.png

V.TAKTIKOS&SYNERGATES

taktikosksynergates.jpg 

koinethel1.jpg

econsultant.jpg 
komvos2.png 

diathe.jpg
 
 

kladis2.jpg 
   Παραδοσιακά & Βιολογικά
        Προϊόντα Κρήτης

Statistics

OS: Linux g
PHP: 5.2.17
MySQL: 5.5.51-38.2
Ώρα: 08:08
Caching: Disabled
GZIP: Disabled
Μέλη: 11
Νέα: 859
Σύνδεσμοι: 5

__1.jpg

Αγρόκτημα Κατσαρός

un.jpg 

  Πράσινη Ανάπτυξη για Όλους

prasini2.jpg

Εθελοντές Δημοσιογράφοι

ethelontes.jpg

  Κοινότητα εθελοντών  διαδικτύου

diadiktio.jpg

         

          Μ.Κ.Ο. Ερύμανθος

erymanthosmko.jpg


 
ΚΛΑΔΗΣ ΝΙΚΟΣ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΕΡΕΥΝΕΣ - ΜΕΛΕΤΕΣ
ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ
3ΗΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 69, ΑΘΗΝΑ
2108226562 - 6972448046 
PDF Εκτύπωση E-mail
Συστηματική σκέψη

Η επιστήμη του Διαφωτισμού συνδέεται με την ιδέα ότι η συμπεριφορά του όλου κατανοείται καλύτερα αναλύοντας τα επιμέρους τμήματα που το συγκροτούν. Η αναλυτική μέθοδος ανάγει όλα τα φαινόμενα στα πιο θεμελιώδη δομικά τους στοιχεία και στη συνέχεια εξετάζει τις ατομικές ιδιότητες κάθε στοιχείου με την ελπίδα της καλύτερης κατανόησης της συνολικής κατασκευής. Όπως αναφέρθηκε στο Κεφάλαιο 4, αυτή η μηχανική προσέγγιση στην επιστήμη δανείστηκε πολλά στοιχεία από τις δημοφιλείς μηχανικές μεταφορές της εποχής εκείνης.

Πράγματι, μπορούμε να καταλάβουμε πώς λειτουργεί μια μηχανή αποσυναρμολογώντας την, αναλύοντας τα ξεχωριστά εξαρτήματά της και μετά ξανασυναρμολογώντας την. Αλλά στον πραγματικό φυσικό κόσμο, η συμπεριφορά δεν είναι μηχανιστική και δεδομένη, αλλά υπαγορεύονται από τις εκάστοτε συνθήκες, δεν έχει περιορισμούς, επηρεάζεται από άλλα φαινόμενα και μεταμορφώνεται και μεταλλάσσεται συνεχώς, αντιδρώντας στα πρότυπα δραστηριότητας που την περιβάλλουν.

Όσο η επιστήμη και η τεχνολογία ασχολούνται στενά με ζητήματα επιτάχυνσης και θέσης, οι μηχανιστικοί νόμοι του Νεύτωνα εξυπηρετούσαν καλά τους επιδιωκόμενους σκοπούς. Συγκεντρώνοντας τα φαινόμενα που μπορούσαν να απομονωθούν, να διευθετηθούν χρονικά, να μετρηθούν και ποσοτικοποιηθούν αυστηρά και να τοποθετηθούν στη σειρά. Όμως, τον 20ο αιώνα, αναγωγιστική και μηχανιστική αντίληψη ήταν πολύ περιορισμένη για να συλλάβει τις διαδικασίες αλληλεξάρτησης στη φύση. Κατέστη εμφανέστερο στους επιστήμονες ότι η κατανόηση της κοινωνίας ή της φύσης απαιτούσε την κατανόηση μυριάδων σχέσεων μεταξύ των φαινομένων και όχι απλά την κατανόηση των ιδιοτήτων των μερών τους.

Οι κοινωνικοί επιστήμονες άρχισαν να ρωτούν, πώς μπορούμε να γνωρίσουμε έναν άνθρωπο, εκτός από τις σχέσεις του με τον κόσμο που τον περιβάλλει; Οι συνήθεις πληροφορίες για έναν άνθρωπο -πού γεννήθηκε, ηλικία, ύψος, βάρος, φυσικά και συναισθηματικά του γνωρίσματα κ.λπ.- ελάχιστα μιλάνε για το ποιος είναι πραγματικά. Μόνο εάν κατανοήσουμε τις σχέσεις του με το ευρύτερο περιβάλλον στο οποίο ανήκει και τις σχέσεις που μοιράζεται αποκτούμε κάποια αίσθηση γι' αυτόν. Στο παλιό σχήμα των πραγμάτων, ο άνθρωπος ήταν το άθροισμα των μεμονωμένων του ιδιοτήτων. Στο νέο σχήμα, αντιπροσωπεύει μια τυχαία στιγμή του προτύπου δραστηριοτήτων στο οποίο εμπλέκεται.

Εάν κάθε άνθρωπος είναι ένα πρότυπο αλληλεπίδρασης, γιατί δεν θα ήταν και ολόκληρη η φύση; Στον 20ο αιώνα, η επιστήμη άρχισε να επανεξετάζει πολλές από τις πιο βασικές λειτουργικές παραδοχές της, για να εξακριβώσει απλώς ότι είχαν ανατραπεί. Η παλιά ιδέα ότι τα φαινόμενα μπορούσαν να γίνουν γνωστά με την ανάλυση των μερών τους έδωσε τη θέση της στην ακριβώς αντίθετη ιδέα - ότι τα μέρη μπορούν να κατανοηθούν μόνο εάν πρώτα γνωρίσουμε κάτι για τις σχέσεις τους με το όλον εντός του οποίου είναι σταθερά ενταγμένα.

Με μια λέξη, τίποτα δεν υπάρχει απομονωμένο, ως ένα αυτόνομο αντικείμενο. Μάλλον, τα πάντα υπάρχουν σε σχέση με το «άλλο». Η νέα επιστήμη αποκλήθηκε «θεωρία των συστημάτων» και αμφισβήτησε όλη την παλιότερη σκέψη σχετικά με το χαρακτήρα της φύσης. Η θεωρία των συστημάτων επισκίασε επίσης το υπόλοιπο πρόγραμμα του Διαφωτισμού, συμπεριλαμβανομένης, το πιο σημαντικό, της ιδέας της αυτόνομης ύπαρξης που λειτουργεί σε ένα αποσπασμένο, αυτοβελτιούμενο κόσμο, που κατοικείται από άλλες αυτόνομες υπάρξεις, η καθεμία εκ των οποίων μεγιστοποιεί την ατομική της ωφελιμότητα.

Η θεωρία των συστημάτων πρεσβεύει ότι η φύση ως όλον είναι μεγαλύτερη από το άθροισμα των μερών της. Και αυτό διότι η σχέση μεταξύ των μερών οι οργανωτικές αρχές που εμψυχώνουν το όλον- δημιουργεί κάτι ποιοτικά διαφορετικό στο επίπεδο του όλου. Επί παραδείγματι, γνωρίζουμε από προσωπική εμπειρία ότι ένας ζων οργανισμός είναι ποιοτικά διαφορετικός από το σώμα. Τη στιγμή του θανάτου, όλες οι σχέσεις που καθιστούν αυτόν το ζώντα οργανισμό ένα όλον εξαφανίζονται, αφήνοντας μόνο ένα σώμα αδρανούς ύλης. Ο μεγάλος φυσικός του 20ου αιώνα Βέρνερ Χάιζενμπεργκ παρατήρησε κάποτε ότι ο « κόσμος εμφανίζεται σαν ένας περίπλοκος ιστός συμβάντων, στον οποίο οι διασυνδέσεις διαφορετικών ειδών αλλάζουν ή αλληλοκαλύπτονται ή συνδυάζονται και έτσι καθορίζουν την υφή του συνόλου».

Η νέα επιστημονική σκέψη οφείλει πολλά στο καινούριο αντικείμενο της οικολογίας. Η οικολογία προέρχεται από την αρχαιοελληνική λ έξη οίκος. Ο Γερμανός βιολόγος Ερνστ Χέλεκ ήταν ο πρώτος που όρισε τον καινούριο κλάδο της βιολογία ως « επιστήμη των σχέσεων μεταξύ του οργανισμού και του περιβάλλοντος εξωτερικού κόσμου». Η οικολογία αμφισβήτησε το δαρβινικό μοντέλο που δίνει έμφαση στον ανταγωνισμό μεταξύ των πλασμάτων για τους ανεπαρκείς πόρους.

Στο νεότερο οικολογικό μοντέλο, η φύση συγκροτείται από πλήθος συμβιωτικών σχέσεων και σχέσεων συνέργειας, όπου η μοίρα κάθε οργανισμού καθορίζεται εξίσου από τα πρότυπα των αμοιβαίων σχέσεων όσο και από το οποίο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Ενώ η βιολογία του Δαρβίνου έδινε σχεδόν αποκλειστική προσοχή στον μεμονωμένο οργανισμό και είδος και υποβίβαζε το περιβάλλον σε ένα απόθεμα πόρων, η οικολογία βλέπει το περιβάλλον ως το σύνολο των σχέσεων που το συγκροτούν.

Οι πρώιμοι οικολόγοι συγκέντρωσαν τις προσπάθειες τους στα τοπικά οικοσυστήματα. Όμως, το 1911, ένας Ρώσος επιστήμονας, ο Βλαντιμίρ Βερνάντσκι, δημοσίευσε μια εργασία που επέκτεινε την ιδέα των οικολογικών σχέσεων περιλαμβάνοντας όλο τον πλανήτη. Περιέγραψε τη «βιόσφαιρα», όπως την αποκάλεσε, την οποία όρισε ως «περιοχή του φλοιού της γης που καταλαμβάνεται από μετασχηματιστές που μετατρέπουν την κοσμική ακτινοβολία σε επωφελή ενέργεια - ηλεκτρική, χημική, μηχανική, θερμική κ. λ. π.».

Σε ένα βιβλίο που ακολούθησε-κυκλοφόρησε το 1926-, το οποίο είχε τον τίτλο Βιόσφαιρα, ο Βερνάντσκι διαφώνησε με την επιστημονική ορθοδοξία των ημερών του υποστηρίζοντας ότι οι γεωχημικές και βιολογικές διαδικασίες στη Γη εξελίσσονταν από κοινού, αλληλοβοηθούμενες. Η ριζοσπαστική του ιδέα συγκρούονταν με την ορθόδοξη δαρβινική θεωρία, η οποία υπέθετε ότι οι γεωχημικές διαδικασίες εξελίσσονταν χωριστά, δημιουργώντας το ατμοσφαιρικό περιβάλλον από το οποίο αναδύονταν οι ζώντες οργανισμοί, προσαρμόζονταν και εξελίσσονταν - δηλαδή, θεωρούσε το περιβάλλον αποθήκη πόρων.

Ο Βερνάντσκι υπέδειξε ότι ο κύκλος των αδρανών χημικών στη Γη επηρεάζεται από την ποιότητα και την ποσότητα της ζώσας ύλης και ζώσα ύλη, με τη σειρά της, επηρεάζει την ποιότητα και ποσότητα των αδρανών χημικών που κάνουν τον κύκλο τους μέσω του πλανήτη. Σήμερα οι επιστήμονες ορίζουν τη βιόσφαιρα ως ένα ολοκληρωμένο ζωντανό και υποστηρίζουν τη ζωή σύστημα που αποτελεί το εξωτερικό περίβλημα του πλανήτη Γη μαζί με την περιβάλλουσα ατμόσφαιρά του, που φτάνει τόσο κάτω και τόσο επάνω όσο υπάρχει φυσικά κάθε μορφή ζωής.

Η βιόσφαιρα είναι πολύ μικρού πάχους, αφού εκτείνεται από τα βάθη των ωκεανών, όπου υπάρχουν οι πιο πρωτόγονες μορφές ζωής, μέχρι την ανώτερη ατμόσφαιρα. Το συνολικό μήκος του περιβλήματος της βιόσφαιρας είναι λιγότερο από σαράντα μίλια, από το βυθό των ωκεανών μέχρι το εξώτερο διάστημα. Μέσα σ' αυτή τη στενή ζώνη, τα ζωντανά πλάσματα και οι γεωχημικές διαδικασίες της Γης αλληλεπιδρούν για να διατηρήσουν τα μεν τις δε και το αντίστροφο.

Κατά τη δεκαετία του 1970, ένα Άγγλος επιστήμονας, ο Τζέιμς Λάβελοκ, και ένας Αμερικάνος βιολόγος, ο Λιν Μαργκόλις, προέκτεινα τη θεωρία του Βερνάντσκι, με τη δημοσίευση της υπόθεσης της Γαίας. Υποστήριξαν ότι η Γη λειτουργεί όπως οι αυτορρυθμιζόμενοι ζώντες οργανισμοί. Η χλωρίδα και η πανίδα και η γεωχημική σύνθεση της ατμόσφαιρας λειτουργούν με μια σχέση συνέργειας για να διατηρήσουν το κλίμα της Γης στη σχετικά σταθερή κατάσταση που ευνοεί την ανάπτυξη της ζωής.

Ο Λάβελοκ και Μαργκόλις χρησιμοποίησαν το παράδειγμα της ρύθμισης του οξυγόνου και του μεθανίου, για να δείξουν πώς λειτουργούν οι διαδικασίες, που εξηγεί η κυβερνητική, μεταξύ της ζωής και του γεωχημικού κύκλου, για να διατηρήσουν ένα καθεστώς ομοιοστατικού κλίματος. Μας υπενθυμίζουν ότι τα επίπεδα του οξυγόνου στον πλανήτη πρέπει να περιορίζονται μέσα σε πολύ μικρό φάσμα, αλλιώς ολόκληρος ο πλανήτης θα τυλιγόταν στις φλόγες, γεγονός που θα κατέστρεφε όλη τη ζωντανή ύλη, τουλάχιστον στην επιφάνεια της Γης.

Οι δύο επιστήμονες πιστεύουν πως όταν το οξυγόνο της ατμόσφαιρας υπερβεί ένα ανεκτό επίπεδο, ένα προειδοποιητικό σήμα κάποιου είδους προκαλεί αύξηση της παραγωγής μεθανίου από τα μικροσκοπικά βακτήρια. Το αυξημένο μεθάνιο μεταφέρεται στην ατμόσφαιρα, μετριάζοντας την περιεκτικότητα σε οξυγόνο μέχρι να επανέλθει σε σταθερή κατάσταση. (Το μεθάνιο λειτουργεί σαν ρυθμιστής, προσθέτοντας και απομακρύνοντας οξυγόνο από τον αέρα).

Η συνεχής αλληλεπίδραση και ανάδραση ανάμεσα στα ζωντανά πλάσματα και στο γεωχημικό περιεχόμενο και τους γεωχημικούς κύκλους δρουν ως ενοποιημένο σύστημα, διατηρώντας το κλίμα της Γής και το περιβάλλον και προστατεύοντας τη ζωή. Άρα, ο πλανήτης μοιάζει περισσότερο με ζωντανό οργανισμό, μια αυτορρυθμιζόμενη οντότητα που διατηρείται σε σταθερή κατάσταση η οποία είναι πρόσφορη για τη συνέχιση της ζωής.

Σύμφωνα με τον τρόπο σκέψης που προτείνει  η υπόθεση Γαία, η προσαρμογή και η εξέλιξη των μεμονωμένων πλασμάτων είναι μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας: της προσαρμογής και της εξέλιξης του πλανήτη. Οι συνεχείς συμβιωτικές σχέσεις μεταξύ κάθε ζωντανού πλάσματος και μεταξύ των ζωντανών πλασμάτων και των γεωχημικών διαδικασιών εξασφαλίζουν την επιβίωση και του πλανητικού οργανισμού και των ξεχωριστών ειδών που ζουν μέσα στο περίβλημα της βιόσφαιρας.

Έκτοτε, πολλοί άλλοι επιστήμονες έχουν υποστηρίξει τη θέση για τη Γαία, μετριάζοντας, συγκεκριμενοποιώντας και προεκτείνοντας το έργο των Λάβελοκ και Μαργκόλις. Επί δύο και πλέον δεκαετίες, η ιδέα ότι η Γη λειτουργεί σαν ζωντανός οργανισμός έχει καταστεί ο κρίσιμης σημασίας δρόμος διερεύνησης για την αναθεώρηση των σχέσεων μεταξύ βιολογίας, χημείας και γεωλογίας.

Εάν η Γη όντως λειτουργεί σαν ζωντανός οργανισμός, τότε η ανθρώπινη δραστηριότητα που διακόπτει τη βιοχημεία αυτού του οργανισμού μπορεί να προκαλέσει σοβαρές συνέπειες τόσο στην ανθρώπινη ζωή όσο και στη βιόσφαιρα συνολικά. Η μαζική καύση φυσικών καυσίμων είναι το πρώτο παράδειγμα ανθρώπινης δραστηριότητας, σε παγκόσμια κλίμακα, που σήμερα απειλεί να επιφέρει ριζική μεταβολή στο κλίμα της γης και να υπονομεύσει τη βιόσφαιρα που διατηρεί τα ζωντανά πλάσματα.

Η επίγνωσή μας, που ακόμη βρίσκεται στα σπάργανα, ότι η Γη λειτουργεί σαν ένας αδιαίρετος ζωντανός οργανισμός, μας επιβάλλει να αναθεωρήσουμε τις έννοιες που χρησιμοποιούμε για τα παγκόσμια ρίσκα, την τρωτότητα και την ασφάλεια. Εάν κάθε ανθρώπινη ζωή, όλο το είδος και όλα τα άλλα προσφιλή μας πλάσματα μπλέκονται μεταξύ τους με τη γεωχημεία του πλανήτη σε μια πλούσια και πολύπλοκη χορογραφία που διατηρεί την ίδια τη ζωή, τότε εξαρτιόμαστε ο καθένας από όλους τους άλλους και είμαστε υπεύθυνοι για την υγεία ολόκληρου του οργανισμού. Για να ανταποκριθούμε σ' αυτή την ευθύνη, πρέπει να ζούμε στις γειτονιές μας και στις κοινότητές μας με τρόπο που να προωθεί τη γενική ευημερία της ευρύτερης βιόσφαιρας μέσα στην οποία κατοικούμε.

Αυτή ακριβώς την αποστολή έχει θέσει η ΕΕ στα είκοσι πέντε κράτη-μέλη της. Η αρχή της πρόληψης αντιπροσωπεύει μια βαθιά αναγνώριση ότι η πρώτη υποχρέωση των ανθρώπων είναι έναντι της βιόσφαιρας που συγκρατεί τη ζωή, ακόμη και αν αυτό σημαίνει σταμάτημα της εμπορικής ανάπτυξης ή αναστολή μιας συγκεκριμένης οικονομικής δραστηριότητας. Καμιά οικονομική δραστηριότητα, όσο δελεαστική ή επωφελής και αν είναι, δεν μπορεί να αφεθεί να υπονομεύσει την ακεραιότητα των συστημάτων που στηρίζουν τη ζωή και τα οποία αποτελούν την αδιαίρετη βιόσφαιρα στην οποία ζούμε και από την οποία αντλούμε τα προς το ζην.

Στις περιπτώσεις που υπάρχει αιτιολογημένη, αλλά όχι καταληκτική, απόδειξη ότι κάποιο επιστημονικό πείραμα, τεχνολογική εφαρμογή ή προϊόν θα μπορούσε να προκαλέσει μεγάλη βλάβη σε οποιοδήποτε τμήμα της βιόσφαιρας, η αρχή της πρόληψης χρησιμεύει ως άγρυπνος φρουρός που διασφαλίζει ότι η κοινωνία δεν θα δράσει εσπευσμένα, αλλά αντίθετα θα δράσει συντηρητικά, απαγορεύοντας ή σταματώντας τη δυνητικά επιβλαβή δραστηριότητα, μέχρις ότου το σώμα των επιστημονικών τεκμηρίων υποδείξει ότι μπορεί να συνεχιστεί αυτή η δραστηριότητα ή υποδείξει εναλλακτικές λύσεις που προωθούν τον ίδιο σκοπό.

Η αρχή της πρόληψης είναι κάτι περισσότερο από φύλακας. Είναι επίσης μια πιο εκλεπτυσμένη μεθοδολογία εκτίμησης των ρίσκων από ό, τι παλιά γραμμικά μοντέλα που ακόμη ισχύουν στις ΗΠΑ. Οι καθοδηγητικές της αρχές και οι λειτουργικές της παραδοχές της βασίζονται στέρεα στη συστηματική σκέψη. Η συστηματική σκέψη υιοθετεί μια ολιστική προσέγγιση για την αξιολόγηση των ρίσκων, θέτοντας το ερώτημα πώς η εν λόγω δραστηριότητα θα μπορούσε να επηρεάσει το σύνολο των σχέσεων μέσα στο περίβλημα της βιόσφαιρας. Απαιτεί διεπιστημονική προσέγγιση στην εκτίμηση και αξιολόγηση του ρίσκου, η οποία εξετάζει όλες τις πιθανές επιπτώσεις μιας μελλοντικής δραστηριότητας στη Γη.

Υποπτεύομαι ότι για τους Ευρωπαίους η συστηματική σκέψη δεν είναι τόσο δύσκολη όσο για εμάς τους Αμερικάνους. Εδώ, η ίδια η ιδέα του να αποτελείς μέρος ενός συστήματος μοιάζει ελαφρώς καταναγκαστική. Δεν δεχόμαστε εύκολα την ιδέα ότι δεν είμαστε μόνο τμήμα αλλά και πλήρως εξαρτημένοι επίσης από μια ευρύτερη κοινότητα σχέσεων.

Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της νέας επιστήμης, που δίνει έμφαση στις σχέσεις και στην ανάδραση, είναι το πόσο άμεσα αντανακλά τον δικτυακό τρόπο σκέψης που αρχίζει να διαποτίζει την εμπορική σφαίρα και τη διακυβέρνηση. Η επιστήμη της οικολογίας και η έννοια της αυτορυθμιζόμενης βιόσφαιρας έχουν να κάνουν όλο και όλο με σχέσεις και με δίκτυα. Ο οικολόγος Μπέρναρντ Πάτεν παρατήρησε ότι η «οικολογία είναι δίκτυα... Για να κατανοήσουμε τα οικοσυστήματα πρέπει να κατανοήσουμε τα δίκτυα». Ο φυσικός  και φιλόσοφος Φρίτγιοφ Κάπρα επισημαίνει:

Καθώς  η ιδέα των δικτύων επικρατούσε όλο και περισσότερο στην οικολογία, όσοι σκέφτονταν συστηματικά άρχισαν να χρησιμοποιούν τα δικτυακά μοντέλα σε όλα τα επίπεδα των συστημάτων, βλέποντας τους οργανισμούς ως δίκτυα κυττάρων, οργάνων και οργανικών συστημάτων, όπως ακριβώς τα οικοσυστήματα κατανοούνται ως δίκτυα μεμονωμένων οργανισμών.

Με άλλα λόγια, κάθε οργανισμός αποτελείται από μικρότερα δίκτυα οργάνων και κυττάρων, ενώ αποτελεί επίσης μέρος ευρύτερων δικτύων που συγκροτούν βιοτικές κοινότητες, ολόκληρα οικοσυστήματα και την ίδια βιόσφαιρα. Κάθε δίκτυο φωλιάζει δε δίκτυα που βρίσκονται πιο πάνω απ' αυτό και αποτελείται από δίκτυα που βρίσκονται κάτω απ' αυτό, σε μια σύνθετη χορογραφία - που ο Κάπρα αποκαλεί «ιστό ζωής». Στη διάρκεια των αιώνων της εξελικτικής ιστορίας, λέει ο Κάπρα, «πολλά είδη σχημάτισαν σφιχτοδεμένες, συνεκτικές κοινότητες έτσι που το συνολικό σύστημα μοιάζει πολύ με οργανισμό αποτελούμενο από πολλά πλάσματα».

Εάν αυτή η περιγραφή του ιστού της ζωής φαίνεται εντυπωσιακά όμοια με το αναδυόμενο «δίκτυο Ευρώπη», με τα διάφορα στρώματά του των εμπεδωμένων στο περιβάλλον τους δικτύων- τις τοπικές κοινότητες, τις περιφέρειες, τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, τις πολιτισμικές ομάδες διασποράς, τις υπερεθνικές εταιρείες, τα κράτη-μέλη, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τους παγκόσμιους θεσμούς-, η αναλογία είναι εύστοχη.

Μια νέα επιστήμη αναφαίνεται -ένας δεύτερος Διαφωτισμός- του οποίου οι λειτουργικές αρχές και παραδοχές είναι πιο συμβατές με τους δικτυακούς τρόπους σκέψης. Ενώ η παλιά επιστήμη χαρακτηρίζεται από την αποσπασματικότητα, την ιδιοποίηση, την αποσύνδεση και την αναγωγή, η νέα επιστήμη χαρακτηρίζεται από τη σύμπλεξη, την αναπλήρωση, την ολοκλήρωση και τον ολιστικό τρόπο σκέψης. Η παλιά επιστήμη βλέπει στη φύση ως πράγματα, η νέα βλέπει τη φύση ως σχέσεις. Η παλιά επιστήμη δεσμεύεται να καταστήσει τη φύση παραγωγική, η νέα να εξασφαλίσει τη βιωσιμότητά της. Η παλιά επιστήμη επιδιώκει να επιβάλλει τη δύναμή της πάνω στ φύση, η νέα επιδιώκει τη συνεργασία με τη φύση. Η παλιά επιστήμη επιβραβεύει την αυτονομία από τη φύση, η νέα την επανένταξη σ' αυτή.

Η νέα επιστήμη μας μεταφέρει από το αποικιακό όραμα της φύσης ως εχθρού που πρέπει να λεηλατηθεί και να σκλαβωθεί, σε ένα νέο όραμα της φύσης ως μιας κοινότητας που χρειάζεται φροντίδα. Το δικαίωμα εκμετάλλευσης, χαλιναγώγησης και κατοχής της φύσης με τη μορφή της ιδιοκτησίας μετριάζεται από την υποχρέωση της φροντίδας της φύσης και της αντιμετώπισής της με μεγαλοσύνη και σεβασμό. Η αξία χρήσης της φύσης αντικαθίσταται σταδιακά από την εγγενή αξία της φύσης.

Ο δεύτερος επιστημονικός Διαφωτισμός διαμορφώνεται επί έναν αιώνα περίπου. Τα νέα επιστημονικά πεδία της θερμοδυναμικής και της οργανισμικής βιολογίας, στην περίοδο της μετάβασης από τον 19ο αιώνα στον 20ο, και η εφαρμογή της αρχής της απροσδιοριστίας, η κβαντομηχανική, η φιλοσοφία της μεταβατικότητας και η οικολογία στις αρχές του 20ου η γέννηση της κυβερνητικής και της συστηματικής σκέψης μαζί με τη θεωρία της πληροφορίας, μετά τον Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, και πιο πρόσφατα η εμφάνιση της θεωρίας της πολυπλοκότητας και οι θεωρίες των δομών έκλυσης και της αυτό -οργάνωσης έχουν συμβάλει συνολικά στην αποδόμηση και την πτώση της επιστημονικής ορθοδοξίας της παραδοσιακής επιστήμης του Διαφωτισμού, ενώ έχουν ταυτόχρονα βοηθήσει στη χαρτογράφηση ενός νέου δρόμου για την επιστήμη κατά τον επερχόμενο αιώνα.

Δυστυχώς, ο τρόπος σκέψης μας για το εμπόριο, τη διακυβέρνηση και την κοινωνία και τις σχέσεις μας με το περιβάλλον ως επί το πλείστον καθορίζεται από το παλιό επιστημονικό παράδειγμα. Η νέα επιστήμη χρειάζεται να εντυπωθεί πιο στέρεα στο μυαλό των ανθρώπων, όπως επίσης να διαποτίσει τη δημόσια πολιτική, ώστε να φέρει αποτελέσματα. Ωστόσο, η ΕΕ είναι η πρώτη πολιτική μονάδα που καλλιεργεί σοβαρά το νέο όραμα της Γης ως μιας αδιαίρετης ζωντανής κοινότητας που αξίζει σεβασμό.

Με το να υπεραμύνεται ενός πλήθους παγκόσμιων περιβαλλοντικών συνθηκών και συμφωνιών και με τη θεσμοποίηση της αρχής της πρόληψης στις ρυθμιστικές τις πολιτικές, η ΕΕ έχει δείξει προθυμία να υλοποιήσει τη δέσμευσή της στην αειθαλή ανάπτυξη και στη φροντίδα του παγκόσμιου περιβάλλοντος. Πρέπει βεβαίως να σημειωθεί ότι, στους περισσότερους τομείς, οι δεσμεύσεις της είναι ακόμη αδύναμες και συχνά παρατηρείται ταλάντευση. Αλλά, τουλάχιστον, η Ευρώπη έχει διαμορφώσει μια νέα ατζέντα για την επιστήμη και την τεχνολογία που, εάν την ακολουθήσει, θα μπορούσε ν' αρχίσει να ξεκόβει τον κόσμο από τις παλιές συνήθειες και να τον κατευθύνει προς ένα δεύτερο επιστημονικό Διαφωτισμό, που θα είναι πιο συμβατός με το ευρωπαϊκό όνειρο της συμπεριληπτικότητας, της πολυμορφίας, της βιωσιμότητας, της ποιότητας ζωής και της αρμονίας.

Ανοίγοντας το δρόμο

Η Ευρωπαϊκή Ένωση λαμβάνει τον καιρό αυτό αρκετές πρωτοβουλίες, μερικές μικρές άλλες πιο μεγαλειώδεις, που αντιπροσωπεύουν ένα άλμα στον τρόπο που αντιμετωπίζει την επιστήμη και την τεχνολογία. Είναι οικολογικά ευαίσθητες και σχεδιασμένες να εκτελεστούν με τη ματιά στραμμένη προς τη συστηματική σκέψη και την αειθαλή ανάπτυξη. Όλες μαζί, συνιστούν πρωτοποριακά σχέδια της επιστήμης του δεύτερου Διαφωτισμού.

Στην κορυφή της λίστας του νέου ευρωπαϊκού σχεδιασμού είναι το να γίνει η Ευρώπη μια πλήρως ολοκληρωμένη οικονομία βασισμένη στην ανανεώσιμη πηγή του υδρογόνου στα μέσα του αιώνα. Η ΕΕ ηγήθηκε όλου του κόσμου στην υπεράσπιση του Πρωτοκόλλου του Κιότου για την κλιματική μεταβολή. Για να εξασφαλίσει ότι θα υπάρξει συμμόρφωση με τους όρους και τις προθεσμίες του Πρωτοκόλλου του Κιότο, η ΕΕ έχει δεσμευτεί, να παράγει, το 2010, το 22% της ηλεκτρικής της ενέργειας και το 12% όλης της ενέργειάς της χρησιμοποιώντας ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Παρόλο που μερικά κράτη-μέλη καθυστερούν να ανταποκριθούν στους στόχους για την ανανεώσιμη ενέργεια, προς μεγάλη απογοήτευση των Βρυξελλών, το ίδιο το γεγονός ότι η ΕΕ έχει θέσει σε όλα τα κράτη-μέλη όρια την τοποθετεί πολύ πιο μπροστά από τις ΗΠΑ όσον αφορά τη μετατόπιση από τη χρήση φυσικών καυσίμων στη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η κυβέρνηση Μπους καταπολέμησε σταθερά τις προσπάθειες του αμερικανικού Κογκρέσου να τεθούν σε εφαρμογή παρόμοια μέτρα για να ισχύσει και στην Αμερική ένα καθεστώς ανανεώσιμης ενέργειας.

Τον Ιούνιο του 2003, η ΕΕ ανήγγειλε ένα τολμηρό σχέδιο: Να γίνει καθαρά μια οικονομία του υδρογόνου στα μέσα του αιώνα. Αρκετά ενδιαφέρον είναι το ότι, όταν η αμερικάνική βιομηχανία πληροφορήθηκε το ευρωπαϊκό σχέδιο, άσκησε πιέσεις στον Λευκό Οίκο για να ληφθεί μια παρόμοια αμερικάνική πρωτοβουλία, φοβούμενη ότι η Ευρώπη θα βρεθεί πολύ πιο μπροστά από τις ΗΠΑ στην κούρσα για τη μελλοντική οικονομία του υδρογόνου. Ο πρόεδρος Μπους, στην ομιλία του για την Κατάσταση της Ένωσης το 2003, ανήγγειλε τις προθέσεις της κυβέρνησής του να οδηγήσει τον κόσμο προς την οικονομία του υδρογόνου. Αλλά η προσέγγιση του προέδρου Μπους για το υδρογόνο διαφέρει σημαντικά από τον ευρωπαϊκό σχεδιασμό.

Το υδρογόνο είναι το βασικό στοιχείο του σύμπαντος, το πιο ελαφρύ στοιχείο που υπάρχει και, όταν χρησιμοποιείται, εκπέμπει μόνο δύο υποπροϊόντα, καθαρό νερό και θερμότητα. Ωστόσο, δεν υπάρχει ελεύθερο στη φύση, αλλά πρέπει να εξαχθεί από άλλες πηγές. Το υδρογόνο μπορεί να εξαχθεί από φυσικά καύσιμα, ιδίως από το φυσικό αέριο και το κάρβουνο, αλλά σ' αυτή την περίπτωση εκπέμπεται διοξείδιο του άνθρακα. Και η πυρηνική ενέργεια μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή υδρογόνου, αλλά δημιουργούνται πυρηνικά απόβλητα που είναι επικίνδυνα κατά τη μεταφορά τους και η ταφή τους δεν είναι ασφαλής.

Η άλλη προσέγγιση είναι να χρησιμοποιηθούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας η ενέργεια του ήλιου, του αέρα, του νερού, η γεωθερμική- για την παραγωγή ηλεκτρισμού και στη συνέχεια να χρησιμοποιηθεί ο περισσευούμενος ηλεκτρισμός για να ηλεκτρολυθεί το νερό, διαχωρίζοντας το υδρογόνο και αποθηκεύοντας το, ώστε αργότερα να χρησιμοποιηθεί για τις ανάγκες της μεταφοράς ή για την εφεδρική παραγωγή προς εξυπηρέτηση του ενεργειακού πλέγματος. Το υδρογόνο μπορεί να εξαχθεί επίσης από σοδειές και απορρίμματα ανανεώσιμης ενέργειας. Με άλλα λόγια, υπάρχει μαύρο υδρογόνο (ρυπογόνο) και πράσινο υδρογόνο, και αυτό εξαρτάται από την πηγή από την οποία εξάγεται.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημα. Ενώ η Ευρώπη δεσμεύεται στην παραγωγή πράσινου υδρογόνου, ο Λευκός Οίκος του Μπους σχεδιάζει να προωθήσει την παραγωγή μαύρου υδρογόνου, χρησιμοποιώντας κάρβουνο και πυρηνική ενέργεια ως κύριες πηγές. Οι επικριτές κατηγορούν την κυβέρνηση ότι χρησιμοποιεί το υδρογόνο σαν δούρειο ίππο για να υπερασπίσει τα συμφέροντα των βιομηχανικών κλάδων που παράγουν την παλιάς μορφής ενέργεια. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη δεν χρησιμοποιεί παλιές μορφές ενέργειας, αλλά αντικειμενικός της σκοπός είναι να ξεκόψει γρήγορα την ήπειρο από τη χρήση φυσικών καυσίμων και πυρηνικής ενέργειας και να κι8νηθεί προς μια οικονομία του υδρογόνου που βασίζεται σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Ο Ρομάνο Πρόντι, στην εναρκτήρια ομιλία του σε μια συνδιάσκεψη της ΕΕ για την οικονομία του υδρογόνου, τον Ιούνιο του 20003, προειδοποίησε ότι η «τρέχουσα προσέγγισή μας όσον αφορά την ενέργεια βασίζεται συντριπτικά στα φυσικά καύσιμα και στα πυρηνικά. Αυτό δεν μπορεί να συνεχίζεται επ' άπειρον». Το πραγματικό ζήτημα, παρατήρησε ο Πρόντι, «είναι εάν έχουμε αρκετό αέρα, γη και θάλασσα για να αποθέσουμε τα αέρια, ρευστά και στερεά απόβλητα της χρήσης φυσικών και πυρηνικών καυσίμων για παραγωγή ενέργειας. Η απάντηση είναι ένα ξεκάθαρο ‘'όχι''». «Η ορθολογική λύση», είπε ο Πρόντι, «θα ήταν να στραφούμε εξ ολοκλήρου στις ανανεώσιμε ενέργειες...», με το υδρογόνο ως μέσο αποθήκευσής τους.

Ο Πρόντι αναγνώρισε ότι άλλες χώρες κινούνται προς την απόσπαση υδρογόνου από παλιές ενεργειακές πηγές, αλλά είπε πως ήθελε να είναι «σαφής σχετικά με το τι καθιστά πραγματικά οραματικό το ευρωπαϊκό πρόγραμμα για το υδρογόνο. Ο δεδηλωμένος στόχος μας να πετύχουμε, βήμα-προς-βήμα, τη μετατόπιση σε μ ια πλήρως ολοκληρωμένη οικονομία του υδρογόνου, βασισμένη σε πηγές ανανεώσιμης ενέργειας, στα μέσα του αιώνα».

Όταν ο {τότε} πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ρ. Πρόντι ανήγγειλε την ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για το υδρογόνο, είπε ότι θα ήταν το επόμενο κρίσιμο βήμα στην ολοκλήρωση της Ευρώπης μετά το ευρώ. Συνέδεσε την προσπάθεια με το αμερικανικό διαστημικό πρόγραμμα της δεκαετίας του 1960 και αυτής του 1970, το πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα του οποίου ήταν η συμβολή στη δημιουργία της οικονομίας υψηλής τεχνολογίας των δεκαετιών 1980 και 1990.

Το τολμηρό ευρωπαϊκό σχέδιο εκπληρώνεται έχοντας κατά νου την ιστορική εμπειρία. Η Μεγάλη Βρετανία έγινε η ηγετική δύναμη στον κόσμο, κατά τον 19ο αιώνα, επειδή ήταν η πρώτη χώρα που χρησιμοποίησε τα τεράστια αποθέματά της σε κάρβουνο για να θέσει σε λειτουργία τις ατμομηχανές. Οι ΗΠΑ, στη συνέχεια, έγιναν η εξέχουσα δύναμη στον κόσμο, κατά τον 20ο αιώνα, διότι ήταν η πρώτη χώρα που χρησιμοποίησε τα τεράστια πετρελαϊκά της αποθέματα για να λειτουργήσουν οι μηχανές εσωτερικής καύσης. Τα πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα των δύο ενεργειακών επαναστάσεων ήταν εξαιρετικά. Η ΕΕ είναι αποφασισμένη να οδηγήσει τον κόσμο στην Τρίτη μεγάλη ενεργειακή επανάσταση της σύγχρονης εποχής, με την ελπίδα ότι μπορεί να συνδυάσει το στόχο της αειθαλούς ανάπτυξης με τις νέες εμπορικές ευκαιρίες που αρμόζουν στις νέες τις φιλοδοξίες ως υπερδύναμης.

Η δέσμευση της ΕΕ στην αειθαλή ανάπτυξη και στη συστηματική προσέγγιση όσον αφορά τις επιστημονικές και τεχνολογικές εφαρμογές φαίνεται σε διάφορα πεδία και προσπάθειες. Με δεδομένη τη βαθιά πολιτισμική της ταύτιση με την αγροτική ζωή και την παραγωγή τροφίμων, δεν εκπλήσσει το ότι η Ευρώπη έχει τεθεί επικεφαλής της αλλαγής των αγροτικών πρακτικών και της παραγωγής οργανικών τροφίμων. Ενώ οι ΗΠΑ έχουν έναν αυξανόμενο τομέα παραγωγής οργανικών τροφίμων-, η αμερικανική κυβέρνηση ελάχιστα ενθαρρύνει την παραγωγή οργανικών τροφίμων και τις αντίστοιχες αγροτικές πρακτικές.

Παρόλο που το υπουργείο Γεωργίας των ΗΠΑ χρηματοδοτεί ένα μικρό ερευνητικό πρόγραμμα οργανικών τροφίμων, το ποσό που διατίθεται σ' αυτό είναι μόνο 3 εκατομμύρια δολάρια, που ισοδυναμεί με το 0,004% του εξ 74 δισεκατομμυρίων δολαρίων προϋπολογισμού του, κάτι που δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί σοβαρή προσπάθεια. Επιπλέον οι Αμερικανοί καταναλωτές αγοράζουν όλο και περισσότερο οργανικά τρόφιμα, στην οργανική παραγωγή είναι αφιερωμένο ακόμη μόνο το 0,3% της καλλιεργήσιμης γης των ΗΠΑ.

Αντιθέτως, πολλά κράτη-μέλη της ΕΕ έχουν ήδη καταστήσει την οργανική γεωργία σημαντική συνιστώσα του σχεδιασμού της οικονομικής τους ανάπτυξης και έχουν θέσει στόχους, όπως ακριβώς έκανε και η ΕΕ για την αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η Γερμανία, που επί μακρόν ήταν η οικονομική ατμομηχανή της Ευρώπης και συχνότερα η δύναμη που ηγούνταν στο να τίθενται νέοι περιβαλλοντικοί στόχοι για όλη την ήπειρο, ανήγγειλε την πρόθεσή της, το 2020, να συντίθεται το μ20% της αγροτικής της παραγωγής από οργανικά παραγόμενα τρόφιμα. (Η παραγωγή της οργανικής γεωργίας είναι τώρα το 3,2% του συνόλου της γερμανικής αγροτικής παραγωγής.)

Η Ολλανδία, η Σουηδία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Φιλανδία, η Νορβηγία, η Ελβετία, η  Δανία, η Γαλλία και η Αυστρία έχουν επίσης εθνικά προγράμματα για την ενθάρρυνση της μετάβασης στην παραγωγή οργανικών τροφίμων. Στη Δανία και τη Σουηδία σημειώνεται η υψηλότερη κατανάλωση οργανικών λαχανικών στην Ευρώπη, και οι δύο χώρες σχεδιάζουν ώστε οι εσωτερικές αγορές οργανικών τροφίμων να φτάσουν σύντομα ή και να υπερβούν το 10% της εσωτερικής κατανάλωσης.

Η Σουηδία έχει θέσει ως στόχο για το 2005 να παράγει οργανικά τρόφιμα στο 20% της συνολικής καλλιεργήσιμης έκτασής της. Στην Ιταλία ήδη το 7,2% της καλλιεργήσιμης έκτασης παράγει οργανικά τρόφιμα, ενώ η Δανία βρίσκεται λίγο πιο πίσω, με 7%.

Το Ηνωμένο Βασίλειο, το 2002, διπλασίασε την παραγωγή οργανικών τροφίμων και σήμερα υπερηφανεύεται ότι σημειώνει τις δεύτερες μεγαλύτερες πωλήσεις οργανικών τροφίμων στην Ευρώπη μετά τη Γερμανία. Σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη, το 80% των νοικοκυριών στο Ηνωμένο Βασίλειο αγοράζουν οργανικά τρόφιμα. Συγκριτικά, μόνο το 33% των Αμερικανών καταναλωτών αγοράζουν κάποια είδη οργανικών τροφίμων.

Η αντίθεση μεταξύ της αμερικανικής και της ευρωπαϊκής άποψης σχετικά με το μέλλον της αγροτικής οικονομίας υπογραμμίζει τις διαφορές μεταξύ της παλιότερης άποψης του Διαφωτισμού για την επιστήμη και της νέας βιοσφαιρικής προοπτικής. Όπως σημειώσαμε παραπάνω, στις ΗΠΑ, η μισή καλλιεργήσιμη γη έχει παραχωρηθεί στην παραγωγή γενετικά τροποποιημένων τροφίμων. Τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα, λένε οι επικριτές, αντιπροσωπεύουν την απόλυτη βακώνεια προσέγγιση της επιστήμης, με την έμφασή της στον πόλεμο εναντίον της φύσης και τη δημιουργία μεγαλύτερης απόστασης ανάμεσα στους ανθρώπους και τον φυσικό κόσμο.

Τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα είναι σαν μικροσκοπικοί πολεμιστές σ' αυτό το πεδίο μάχης. Εξοπλισμένα με γονίδια για να απομονώνουν παράσιτα και ιούς και για να ανέρχονται μεγάλες ποσότητες παρασιτοκτόνων, ο στόχος είναι να κρατήσουν μακριά τις δυνάμεις; Της φύσης - να δημιουργήσουν, εάν το θέλετε, νησίδες τεχνητής τάξης πραγμάτων στις οποίες δεν μπορεί να εισχωρήσει η άγρια ζωή.

Η οργανική γεωργία βασίζεται σε εντελώς διαφορετικό σύνολο αρχών. Η ιδέα είναι να χρησιμοποιείται ένα φάσμα αγροτικών πρακτικών για να ενσωματώνεται η γεωργική παραγωγή στο τοπικό της περιβάλλον. Ο στόχος δεν είναι η αυτονομία, αλλά η ένταξη. Προς επίτευξη αυτού του σκοπού, οι αγρότες υιοθετούν τη συστηματική προσέγγιση στη γεωργία, που βασίζεται στην καθιέρωση συμβιωτικών και αμοιβαία ενισχυόμενων σχέσεων μεταξύ καλλιεργειών, εντόμων, πουλιών, μικροοργανισμών και εδάφους.

Τα οργανικά αγροκτήματα βασίζονται στα οργανικά λιπάσματα παρά στα πετροχημικά και στον φυσικό έλεγχο των παρασίτων αντί στα γονίδια που παράγουν τοξικά, στα εντομοκτόνα και στα παρασιτοκτόνα. Η οργανική γεωργία μεταχειρίζεται το έδαφος σαν μια «ζωντανή κοινότητα» και χρησιμοποιεί τεχνολογίες αιχμής για να εκθρέψει του μικροβιακούς κατοίκους του που απελευθερώνουν, μετασχηματίζουν και μεταφέρουν θρεπτικά στοιχεί, πάντα με το μάτι στραμμένο στη συνεργασία με τη φύση και όχι στο να την κρατά σε απόσταση.

Οι αγρότες της οργανικής γεωργίας χρησιμοποιούν επίσης προστατευτικές σοδειές και την αμειψισπορά ως τρόπο για να παρεμποδίζουν τα παράσιτα, τα έντομα και τις ασθένειες να προκαλούν ζημιές στα χωράφια τους. Χρησιμοποιούν επίσης ποικίλα μέσα και να προσελκύσουν τα ωφέλιμα έντομα και πουλιά που εμποδίζουν τον πολλαπλασιασμό των παρασίτων. Οι αγρότες της οργανικής γεωργίας φυτεύουν ποικιλίες τα γονιδιώματα των οποίων είναι συμβατά με τη δυναμική του τοπικού οικοσυστήματος, ενώ δίνουν μεγάλη προσοχή στους φυσικούς ρυθμούς ανακύκλωσης. Η οργανική γεωργία υιοθετεί τη συστηματική προσέγγιση, οργανώνοντας τη συνεργασία φυτοπαθολόγων, εντομολόγων, μικροβιολόγων, φυτογενετιστών, ειδικών στη διασταύρωση ειδών και άλλων για να μετασχηματίσουν την αρόσιμη γη σε μικροσυστήματα που αποτελούνται από δίκτυα συμβιωτικών σχέσεων που λειτουργούν ως ολοκληρωμένες κοινότητες.

Η επιστήμη της οργανικής Γεωργίας αμφισβητεί όλα όσα γνωρίζουμε για το πώς θα όφειλε να λειτουργεί η επιστήμη βάσει της λογικής του Διαφωτισμού. Ενώ, παραδοσιακά, θεωρούσαμε την επιστήμη εργαλείο εκμετάλλευσης των πόρων της φύσης, μια νέα γενιά ερευνητών έχει στο μυαλό της μια άλλη τακτική - να χρησιμοποιήσει την επιστήμη για να αποκαταστήσει τις περιβαλλοντικές σχέσεις και να οικοδομήσει φυσικές κοινότητες.

 

  Από το βιβλίο του Τζέρεμι Ρίφκιν, "Το Ευρωπαικο Όνειρο"


 

 
< Προηγ.   Επόμ. >

ΒΙΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ – Καινοτόμες πρακτικές στο Βιοτουρισμό (Πρέσπα - Κορυτσά) / Innovative practices in Biotourism (Prespa-Korca)

ΒΙΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ – Καινοτόμες πρακτικές στο Βιοτουρισμό
(Πρέσπα - Κορυτσά)

content1.jpg

Blogosphera

Αυτο-οργάνωση εθελοντισμού

              & δικτύωση

autorganosi.jpg

_.jpg

      www.wwac.gr w.w.a.c.1.jpg            

ioas.jpg

        www.ioas.gr

      http://www.dionet.gr/                                                                   dho.png                     
logopraxis.jpg
logoedra.jpg
logogrammixois.jpg
grapsasblogspot.jpg