ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΕΣ

Συνέντευξη στις εφημερίδες Αττικής με τον Λ. Αποστολίδη*

«Ζώμεν τω όντι υπό πολίτευμα το οποίον δεν επιζητεί να αντιγράψη τους νόμους των άλλων, αλλά είμεθα ημείς μάλλον υπόδειγμα εις τους άλλους παρά μιμηταί αυτών . Και καλείται μεν το πολίτευμά μας δημοκρατία, λόγω του ότι η κυβέρνησις του κράτους ευρίσκεται όχι εις χείρας των ολίγων, αλλά των πολλών». Περικλέους Επιτάφιος 431 π.Χ.

«Εις την πόλιν μας, άλλωστε, εκείνοι που επιμελούνται τας προσωπικάς των υποθέσεις δεν αμελούν δια τούτο τας δημοσίας, και μολονότι άλλοι μεν είναι απασχολημένοι εις τούτο, άλλοι δε εις εκείνο το επιτήδευμα, όλοι εννοούν επαρκώς τα πολιτικά πράγματα. Διότι μόνοι ημείς εκείνον που δεν μετέχει εις αυτά θεωρούμεν όχι φιλήσυχον, αλλ' άχρηστον πολίτην». Θουκυδίδου Ιστορικών Β 35-46 εκδ. Βουλή των Ελλήνων 1998 μετάφραση του Ε. Βενιζέλου.

  • 1. Κύριε Αποστολίδη. Έχετε ξεκινήσει από χρόνια έναν αγώνα υπέρ της ανάπτυξης του εθελοντισμού σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής - υπέρ μιας συστηματικής προώθησης του εθελοντικού πνεύματος, το οποίο βέβαια αποτυπώνεται και στο βιβλίο σας «Το εθελοντικό κίνημα στην Ελλάδα και την Κοινωνία Των Πολιτών». Σε ποιο επίπεδο βρίσκεται τώρα αυτή η προσπάθεια;

Η δική μου γενιά, η γενιά του Πολυτεχνείου γνώρισε μια μεγάλη ιστορική ευκαιρία. Ως φοιτητής συμμετείχα ενεργά για την αποκατάσταση της Δημοκρατίας. (1). Γνώρισα και βίωσα την αυταρχικότητα ενός «ξενόφερτου» στρατιωτικού καθεστώτος, που καθυστέρησε την ανάπτυξη του τόπου και κατέλυσε τις στοιχειώδεις ελευθερίες και τα δικαιώματα του λαού. Ενός καθεστώτος που οι πληγές που άφησε παραμένουν ακόμα ανοιχτές (Κύπρος).

Γνώρισα και βίωσα την «άνοιξη» των παραδοσιακών κινημάτων (συνδικαλισμός, συνεταιρισμοί, πολιτιστικοί μαθητικοί σύλλογοι, καθώς και κινήσεις γυναικών και ειρήνης) και τα «σπέρματα» θεματικών, Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων - στον περιβαλλοντικό, κοινωνικό, πολιτισμικό χώρο - καθώς και την ενίσχυση και την ενδυνάμωση της αυτοδιοίκησης στις δεκαετίες του 80΄ και 90΄. Έγραψα πολλά άρθρα για τον εθελοντισμό και τα κοινωνικά κινήματα, έχοντας την βαθιά πεποίθηση ότι τα κινήματα των πολιτών, αυτό το μοναδικό «πνεύμα της συμμετοχής και της προσφοράς», είναι το οξυγόνο που τροφοδοτεί την κοινωνική δημοκρατία και πλουταίνει την αυθεντική δημοκρατία. Ο εθελοντισμός για μένα είναι στάση ζωής. Ο εθελοντισμός είναι λόγος και πράξη. Ο λόγος, που γεμίζει από τον αξιακό πλούτο των διαχρονικών αξιών και αρχών του πολιτισμού μας (δημοκρατία, ισότητα, δικαιοσύνη, συμμετοχή, αλληλεγγύη, ειρήνη, αξιοκρατία κ.α) και η πράξη - η ατομική και συλλογική ευθύνη του πολίτη - που μετουσιώνει αυτές τις αξίες σε έργα.

Ο εθελοντισμός είναι ο καθρέφτης του πολιτισμού μας. Του «καθημερινού πολιτισμού μας». Από το να απλώσεις το χέρι να περάσεις ένα γέροντα από τη μια μεριά του δρόμου στην άλλη. Από το να μάθεις στο παιδί ότι είναι χρέος του να σέβεται τον φυσικό πλούτο, το δάσος, την θάλασσα, την λίμνη και τα ποτάμια Να μάθει ο πολίτης ότι δεν έχει μόνο δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις προς την πόλη και τον συμπολίτη. Ότι η ατομική και συλλογική ευθύνη και δράση του δυναμώνουν την «φωνή της κοινωνίας» και ελέγχουν πιο αποτελεσματικά την πολιτική και οικονομική εξουσία.

Ο εθελοντισμός είναι η υπέρβαση, το πέρασμα από τον «ατομισμό» σε μια νέα συλλογικότητα. Είναι σχολείο διαπαιδαγώγησης για τον συνεργατισμό. Οι μεγάλες ή μικρές εθελοντικές οργανώσεις που δρουν στην γειτονιά, στην πόλη, στην περιφέρεια, στην χώρα, στην Ευρώπη, στον κόσμο είναι οι «κυψέλες δημιουργίας», είναι τα μικρά ή μεγάλα ποτάμια που τροφοδοτούν το παγκόσμιο δίκτυο της εθελοντικής προσφοράς και αλληλεγγύης.

Ο εθελοντισμός είναι το σχολείο που σφυρηλατεί τις αντιλήψεις για τις ανοιχτές - συμμετοχικές και δημοκρατικές κοινωνίες. Είναι η ασπίδα για τις «φοβικές» αντιλήψεις και διαιρέσεις ανάμεσα στους πολίτες του κόσμου (ξενοφοβία, ρατσισμός κ.α).

Ο εθελοντισμός είναι η γέφυρα διαλόγου και συνεργασίας ανάμεσα στους πολιτισμούς. Είναι η  «συγκολλητική ουσία» της αλληλεγγύης των λαών, των περιθωριοποιημένων, των ευαίσθητων κοινωνικών ομάδων.

Ο εθελοντισμός στην πολυμορφία του και την «πανσπερμία του», ως κίνημα, είναι η «αντι - εξουσία» της κοινωνίας και των πολιτών στις ισχυρές εξουσίες (οικονομική, πολιτική, Μ.Μ.Ε. κ.α) σε τοπικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο.

Πού βρισκόμαστε σήμερα;

Είναι μια καλή ερώτηση: Χρειαζόμαστε τον ενεργό και υπεύθυνο πολίτη να κτίσουμε μαζί γέφυρες επικοινωνίας, αξιοπιστίας, συνεργασίας και αλληλεγγύης.

Ο εθελοντισμός δεν είναι μια «στιγμιαία» υπόθεση. Είναι μια διαρκής διαδικασία, ένας τρόπος ζωής. Δεν χρειάζεται ένα «τσουνάμι», ένας σεισμός, μια πυρκαγιά στο δάσος, ένα «Αλβανάκι» να σηκώνει τη σημαία, ένας μετανάστης να πεθαίνει, οι «Ολυμπιακοί αγώνες» να πλημμυρίζουν τις καρδιές μας με συναισθήματα και τότε να δείχνουμε τις «εθελοντικές μας δράσεις», προσφορές ή αντιδράσεις.

  • - Χρειαζόμαστε ΠΑΙΔΕΙΑ: Από το νηπιαγωγείο μέχρι το πανεπιστήμιο . να εμπεδώσουμε το «γηράσκω αεί διδασκόμενος». Διδασκαλία στα σχολεία, διαπαιδαγώγηση στη ζωή.
  • - Χρειαζόμαστε επικοινωνία: ΘΕΣΜΙΚΗ ΣΥΝΕΥΡΕΣΗ - ΈΝΑ ΒΗΜΑ ΔΙΑΡΚΟΥΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ, ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΙΡΗΝΗ
  • - Χρειαζόμαστε ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ. ΈΝΑ ΚΟΙΝΟ ΔΙΚΤΥΟ ΡΟΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΚΑΙ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ
  • - Χρειαζόμαστε ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΦΥΠΝΙΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ - ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΜΑΣ

Θα είμαι πολύ ευτυχής αν προχωρήσουμε σε αυτά τα μέτωπα :

•·            Να δημιουργήσουμε όλες οι Μ.Κ.Ο ένα «κοινό ΔΙΚΤΥΟ» - σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο. Να ανταλλάξουμε εμπειρίες. Να δημιουργήσουμε γεγονότα. Να αναλάβουμε κοινές δράσεις με την Τ.Α και Ν.Α, με τα παραδοσιακά κινήματα, τις νεολαίες και μια σειρά από θεματικές οργανώσεις.

•·            Να δημιουργήσουμε ένα Ίδρυμα, μια Ακαδημία εθελοντισμού και πολιτισμού, για την διαρκή παιδεία και διαπαιδαγώγηση των νέων και των πολιτών και να σφυρηλατήσουμε ένα νέο εθελοντικό «καθημερινό πολιτισμό». Να δώσουν όλοι οι διανοούμενοι «το μερτικό τους», την προσφορά τους, για να φτιάξουμε ένα καλύτερο και ανθρωπινότερο κόσμο.

•·            Να διοργανώνουμε  κάθε χρόνο «Ημέρες Εθελοντισμού» την πρώτη βδομάδα του Δεκέμβρη (5 Δεκεμβρίου - παγκόσμια μέρα εθελοντισμού), συνδυάζοντας θεωρία και πράξη για τα μεγάλα ανοιχτά περιβαλλοντικά - κοινωνικά - πολιτισμικά  - αθλητικά και άλλα θεματικά ειδικά ή γενικά προβλήματα.

•·            Αυτόν τον θεσμό, τις «Ημέρες Εθελοντισμού», μπορούμε να τον θεσμοθετήσουμε στις 25 χώρες της Ε.Ε., ώστε να γίνει η Ε.Ε πρωταθλήτρια των εθελοντικών κινημάτων.

  • 2. Στην εποχή μας ευνοείται ο εθελοντισμός από την πλευρά των πολιτικοοικονομικών συνθηκών;

Η κάθε εποχή έχει τα αρνητικά και τα θετικά της. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας, η επανάσταση στις τηλεπικοινωνίες, η πρόσβαση στις λεωφόρους των επικοινωνιών και των πληροφοριών, η διάχυση της επιστημονικής γνώσης δίνουν νέες ευκαιρίες στους πολίτες του κόσμου, στην κοινωνία των πολιτών, στις Μ.Κ.Ο.

Εντυπωσιακή - θεαματική η «πολυχρωμία», η «πολυστόχευση» και παρουσία των Μ.Κ.Ο. στο Seattle και την Γένοβα (Π.Ο.Ε - Δ.Ν.Τ), αλλά και στις συναντήσεις κορυφής των G7, καθώς και στις συναντήσεις κορυφής της Ε.Ε. Όπως και στην Ελλάδα με «αφορμή» και «ερέθισμα» τους Ολυμπιακούς αγώνες, η λέξη εθελοντισμός έφθασε μέσα και από την προβολή των Μ.Μ.Ε σε κάθε σπίτι. Άγγιξε τις καρδιές όλων των νέων και πάνω από εκατό χιλιάδες έκαναν αίτηση για εθελοντές. Συμμετείχαν δε πάνω από εξήντα χιλιάδες στην διοργάνωση των Ολυμπιακών και Παραολυμπιακών αγώνων.

Και εγώ ως εθελοντής σε αυτήν την μεγάλη γιορτή βίωσα το «πνεύμα προσφοράς» των εθελοντών, που πραγματικά έστω για λίγο χρονικό διάστημα άνοιξε το παράθυρο του μεγαλείου της ψυχής μας, της Ελλάδας που όταν είναι ενωμένη κτίζει Παρθενώνες.

Πιστεύω ότι είναι καλή εποχή για την ανάπτυξη των Μ.Κ.Ο. Ο νέος εθελοντικός πολιτισμός, με την βοήθεια και των υπευθύνων παγκόσμιων οργανώσεων (UNICEF, Greenpeace, Διεθνής Αμνηστία, Ερυθρός Σταυρός κ.α) αφυπνίζει κυριολεκτικά τους πολίτες του κόσμου που δραστηριοποιούνται, προσφέροντας τις υπηρεσίες τους σε κράτη του Τρίτου Κόσμου (υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση, τρόφιμα, στέγη κ.α σε εκατομμύρια ανθρώπους).

Στην χώρα μας έχουμε έναν μεγάλο αριθμό Μ.Κ.Ο με σημαντικές δράσεις, καθώς και ένα σημαντικά ευαισθητοποιημένο κομμάτι του πνευματικού - δημοσιογραφικού κόσμου που «καλλιεργεί» το πνεύμα προσφοράς του εθελοντισμού. Επίσης μια σημαντική αρθρογραφία, μελέτες και περιοδικά αρχίζουν να διαμορφώνουν ένα νέο εθελοντικό πολιτισμό.

Υπάρχει όμως πολύς δρόμος μπροστά μας να διανύσουμε. Πολλές ελλείψεις να καλύψουμε. Βρισκόμαστε εντούτοις σε καλό δρόμο. Η διπλωματία, η δυναμική των Μ.Κ.Ο. ανοίγουν νέους ορίζοντες για τον πολίτη, την κοινωνία, την πολιτική και την δημοκρατία.

  • 3. Μήπως η χρήση του όρου και του πνεύματος του εθελοντισμού δεν έχει γίνει σωστά μέχρι τώρα, αφού σε μεγάλο βαθμό ταυτίστηκε με τους εθελοντές των Ολυμπιακών αγώνων και την φιλανθρωπία, με την παραδοσιακή της έννοια; Μπορεί σήμερα να μας καλύψει ο παραδοσιακός εθελοντισμός στις σύγχρονες ανάγκες κοινωνικής προσφοράς;

Απαντώ ευθέως. Ούτε η φιλανθρωπία, ούτε οι παραδοσιακές μορφές εθελοντισμού μπορούν να εξυπηρετήσουν τις σύγχρονες ανάγκες και τις προκλήσεις. Ούτε ο εθελοντισμός μπορεί να είναι το «συμπλήρωμα» του εκκλησιαστικού έργου ή της κρατικής μηχανής. Ο εθελοντισμός ως αντίληψη και δράση, πρέπει να αρθρώσει το δικό του αυτόνομο, κριτικό και δημιουργικό έργο.

Είναι η ώρα των αποφάσεων. Το «πνεύμα εθελοντικής προσφοράς» των Ολυμπιακών αγώνων δεν μπορεί να το αφήσουμε να είναι μονάχα μια «ΑΝΑΛΑΜΠΗ», μια αστραπή που έλαμψε και χάθηκε στον «Ολυμπιακό ουρανό», αλλά πρέπει να το μετατρέψουμε σε διαρκή πηγή έμπνευσης, ευαισθητοποίησης και δράσης. Είναι κρίμα αυτό το «κεφάλαιο της εθελοντικής προσφοράς» να απαξιωθεί. Πιστεύω ότι αυτή η «εμπειρία» του «Ολυμπιακού εθελοντισμού» πρέπει να καταγραφεί και να αξιοποιηθεί στα σχολεία και την κοινωνία. Στους εθελοντές που συμμετείχαν πρέπει να δώσουμε πολλές άλλες νέες ευκαιρίες μέσα από τα «δίκτυα των Μ.Κ.Ο» να συνεχίσουν αυτό που ξεκίνησαν. Αυτήν την τεράστια «δεξαμενή» αυθόρμητης συμμετοχής και προσφοράς των συμπολιτών μας που ανέβασαν ψηλά την εικόνα της Ελλάδας, ιδιαίτερα του νέου κόσμου, οφείλουμε να την αξιοποιήσουμε δημιουργικά. Όχι μόλις έπεσε η αυλαία των αγώνων, οι γιορτές επιβράβευσης και τα φώτα των Μ.Μ.Ε να ξεχαστεί αυτή η μοναδική εμπειρία. Να πάρουμε πρωτοβουλίες. Να προκαλέσουμε συζητήσεις. Να αναλάβουμε δράσεις.

 Φυσικά το «αυθόρμητο» και το «στιγμιαίο» δεν μπορεί να αντικαταστήσει το «συνειδητό» και «οργανωμένο» των Μ.Κ.Ο που δραστηριοποιούνται σε διάφορους τομείς. Η φιλανθρωπία είναι μια μορφή εθελοντισμού, στον βαθμό που δεν επιδιώκει τον «προσηλυτισμό» σε κάποια θρησκεία ή οποιαδήποτε άλλη δοξασία. Ο εθελοντής δεν κάνει κάτι για να περιμένει ανταπόδοση. Ο εθελοντής δεν κοστολογείται με τίμημα. Να δούμε όμως πώς αντέδρασαν οι Μ.Κ.Ο. της χώρας μας με την βιβλική καταστροφή στον Ινδικό Ωκεανό. Πιστεύω, εκτός ολίγων εξαιρέσεων, ότι το «τσουνάμι» στην χώρα μας ανέδειξε κύρια το παραδοσιακό πνεύμα του εθελοντισμού.

Ο «κυβερνητικός» εθελοντισμός χέρι - χέρι με τον «εκκλησιαστικό» εθελοντισμό και τον επιβεβλημένο «ερανικό - σχολικό» εθελοντισμό έσυραν τον χορό της εθελοντικής προσφοράς και της αλληλεγγύης σε αυτούς τους πολύπαθους λαούς των «παραδεισένιων» παραλιών, αλλά ταυτόχρονα της μεγάλης «φτωχογειτονιάς» της γης.

Οι άλλες Μ.Κ.Ο της χώρας μας, εκτός εξαιρέσεων πάλι, δεν φάνηκαν σε αυτό το μεγάλο κύμα αλληλεγγύης, προσφοράς και αγάπης για τα θύματα. Δεν ξεσηκώθηκαν οι Μ.Κ.Ο. να απαιτήσουν και αντί η διεθνής κοινότητα (Ε.Ε. - Η.Π.Α. κ.α.) να σηκώνει «σημαίες μνήμης», θα ήταν ουσιαστικότερο και αποτελεσματικότερο να πιεσθούν οι μεγάλες χώρες Η.Π.Α. - Κίνα - Ινδία και να υπογράψουν «εδώ και τώρα» το Πρωτόκολλο του Κιότο, πριν «η εκδίκηση του νερού» γίνει «μη αναστρέψιμη» και οι πάγοι γίνουνε νερό. 

Χρέος μας να σηκώσουμε ψηλά, να δυναμώσουμε το δίκτυο των Μ.Κ.Ο, δημιουργώντας ένα νέο εθελοντικό πολιτισμό που θα ενισχύει την κοινωνική δημοκρατία και θα ανταποκρίνεται στις σύγχρονες τοπικές εθνικές και διεθνείς ανάγκες και προκλήσεις.

4.  Σαν αντιπρόεδρος της Βουλής δουλέψατε πολύ σε συμβολικό επίπεδο για να καλλιεργήσετε το πνεύμα του εθελοντισμού με παραδειγματικές πρωτοβουλίες, όπως «όλοι οι βουλευτές εθελοντές», και αναγνωρίζουμε την σημασία αυτών των πρωτοβουλιών.  Αρκούν όμως αυτές οι συμβολικές ενέργειες στο υψηλό επίπεδο της πολιτικής για να προωθηθούν αυτές οι ιδέες στην κοινωνική βάση; Γιατί γνωρίζουμε πολύ καλά ότι σχεδόν όλοι οι βουλευτές είναι επαγγελματίες της πολιτικής στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία και όχι εθελοντές. Η συμμετοχική δημοκρατία των εθελοντών είναι μάλλον κάτι άλλο, που πηγαίνει πολύ πιο μακριά σε προαπαιτούμενα και προϋποθέσεις. Μπορείτε να μας μιλήσετε γι' αυτά τα προαπαιτούμενα της πολιτικής για τον εθελοντισμό και την Κοινωνία των Πολιτών;

Έχετε δίκιο πως δεν αρκεί ο συμβολικός χαρακτήρας της παρέμβασης των βουλευτών με το σύνθημα μου «όλοι οι βουλευτές είναι εθελοντές». Θέλαμε όμως σε μια πρώτη φάση να ευαισθητοποιήσουμε τους πολίτες και ταυτόχρονα με τις «περιβαλλοντικές μας εξορμήσεις για δενδροφύτευση» και ομιλίες για τον εθελοντισμό, για τους Ολυμπιακούς αγώνες, να «τσιγκλήσουμε» τα νιάτα σε εθελοντικές δράσεις στον «καθημερινό πολιτισμό».

Το τέκνο αυτής της πρωτοβουλίας είναι μια ακόμη Μ.Κ.Ο. με βαφτιστικό όνομα «ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΒΗΜΑ». Έχουμε δε πάρει εδώ και καιρό μια πρωτοβουλία που βρίσκεται σε εξέλιξη για να δημιουργήσουμε ένα κοινό δίκτυο των Μ.Κ.Ο στην χώρα μας σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο. Να δημιουργήσουμε την «Ακαδημία Εθελοντισμού και Πολιτισμού». Να κινήσουμε την πνευματική κοινότητα της Ελλάδας. Να γυρίσουμε την πολιτική στην έδρα της, στην πόλη και τον πολίτη.

Είναι αλήθεια ότι, πέρα από τις όποιες καλές προθέσεις, ο πολιτικός επιδιώκει την εξουσία. Η κατάκτηση όμως της εξουσίας προϋποθέτει στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία την ετυμηγορία του πολίτη. Όταν ο πολίτης συνειδητοποιήσει ότι είναι η πηγή, το κέντρο της εξουσίας και αυτό το επιδιώκει μέσα από την ενεργή του στάση, αυτή είναι και η πρώτη βασική προϋπόθεση για να περάσουμε από την αντιπροσωπευτική στην συμμετοχική δημοκρατία.

Με ευκαιρία την καθιέρωση της παγκόσμιας ημέρας εθελοντισμού (5 Δεκεμβρίου 1999), με την πρωτοβουλία μου, πάνω από 170 βουλευτές, από όλο το πολιτικό φάσμα, υπογράψαμε ένα κείμενο - διακήρυξη με επίκεντρο τρεις ιδέες : πρώτον  «ο ενεργός συμμέτοχος στα κοινά πολίτης». Δεύτερον «ο εθελοντισμός είναι λόγος και πράξη». Τρίτον «ο νέος εθελοντικός πολιτισμός πρέπει να ενισχύσει την κοινωνική δημοκρατία, να ελέγχει και να πλουτίζει την πολιτική δημοκρατία».

Εδώ είναι και το κλειδί για να αλλάξουν τα πράγματα. Ο ΕΝΕΡΓΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ με την δράση του μέσα από τις Μ.Κ.Ο , σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και διεθνές επίπεδο δεν αφήνει το «μονοπώλιο» της εξουσίας και της έκφρασης στα παραδοσιακά - πολιτικά - οικονομικά κέντρα ή θεσμούς, αλλά παρεμβαίνει διαρκώς -  καθημερινά - δυναμικά και αποφασιστικά στην   επίλυση - εξέλιξη των «κοινών υποθέσεων» στην πόλη και  σε ολόκληρο τον «κόσμο».

Θα έλεγα, λίγο τραβηγμένα, ότι οι αντιπροσωπευτικοί θεσμοί είναι η μορφή της Δημοκρατίας,  ενώ η ουσία της είναι οι ενεργοί πολίτες, οι εθελοντές του «καθημερινού πολιτισμού», που αντιμετωπίζουν τις σύγχρονες ανάγκες και τις προκλήσεις. Σήμερα έχουμε μια διαρκή διαμάχη ανάμεσα «στην ολιγαρχική - αντιπροσωπευτική δημοκρατία», προϊόν, των οικονομικο - πολιτικο - δημοσιογραφικών  (Μ.Μ.Ε.) εκπροσώπων και κέντρων αποφάσεων, και την «εθελοντική - συμμετοχική δημοκρατία», προϊόν των Μ.Κ.Ο και των θεσμών της άμεσης δημοκρατίας. Αυτή η διαμάχη βρίσκεται στο επίκεντρο της νέας αρχιτεκτονικής της δημοκρατίας σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό,  ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο.

  • 5. Γνωρίζετε πολύ καλά ότι οι αξίες του εθελοντισμού στα κόμματα και την πολιτική βρίσκονται για πολλά χρόνια σε ύφεση και ότι υπάρχει μια αμοιβαία καχυποψία μεταξύ κομμάτων και Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, οι οποίες κατά μεγάλο μέρος είναι οι κυψέλες του εθελοντισμού. Ποια είναι η άποψή σας για το ζήτημα αυτό;

Σε συνέχεια του παραπάνω ερωτήματος, πράγματι τα κόμματα, ως θεμελιώδης παράγοντας της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, επιδιώκοντας την εξουσία, προσπαθούν «μονοπωλιακά», «μονολιθικά», ορισμένες φορές να εκπροσωπούν τα συμφέροντα του λαού και του έθνους. Βρίσκονται θα έλεγα σχηματικά στην όχθη της «ολιγαρχικής αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας» και σε διαπάλη με την «εθελοντική - συμμετοχική δημοκρατία», όπως συνοπτικά την περιέγραψα.

Βέβαια αυτή η «συγκεντροποίηση» της εκπροσώπησης και εξουσίας στα κόμματα,  κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση της κρατικής συγκεντρωτικής εξουσίας, έχει υποστεί πολλά ρήγματα από την δυναμική κυρίως της «κοινωνίας των πολιτών» των Μ.Κ.Ο και πολλά πράγματα πάνε να αλλάξουν. Και παρά το ότι έχει τρέξει πολύς χρόνος και πολλή συζήτηση, βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή.

Προσωπικά θεωρώ πολύ σημαντικά τα δειλά, αλλά τολμηρά βήματα  του Γεωργίου Παπανδρέου που προσπαθεί να ανοίξει έναν σημαντικό - οργανωμένο διάλογο με τις Μ.Κ.Ο. και τους πολίτες. Μοιάζει με ταξίδι επιστροφής στις ρίζες για την πολιτική και την Δημοκρατία.

Θεωρώ μεγάλη ΑΝΑΤΡΟΠΗ στην πολιτική κατεύθυνση του ΠΑΣΟΚ την «συμμετοχική Δημοκρατία». Είναι ένα αποφασιστικό βήμα μιας νέας ισορροπίας - αρμονίας ανάμεσα «στην ολιγαρχική αντιπροσωπευτική δημοκρατία» και την «εθελοντική - συμμετοχική δημοκρατία».  Εύχομαι αυτό το μήνυμα να «ερεθίσει» και να ενεργοποιήσει τον πολίτη. Ταυτόχρονα θεωρώ χρέος των Μ.Κ.Ο. να δυναμώσουν τον αγώνα τους και την κοινή τους  δράση για να φέρουν στο προσκήνιο τον πολίτη, να δυναμώσουν την φωνή της κοινωνίας και να πραγματώσουν την «εθελοντική - συμμετοχική δημοκρατία».

  • 6. Πώς μπορεί τελικά να ξεπεραστεί η αμοιβαία καχυποψία μεταξύ κομμάτων και Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων και να περάσουμε σε μια πιο εποικοδομητική θεσμική συνεργασία υπέρ της Κοινωνίας των Πολιτών;

Τα κόμματα πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι δεν είναι οι μοναδικοί εκφραστές των συμφερόντων του λαού και οι Μ.Κ.Ο ότι πρέπει να  κατακτήσουν μια νέα θέση, πιο ουσιαστική και αποφασιστική, στις εξελίξεις των «κοινών υποθέσεων» και των νέων προκλήσεων της πόλης και του κόσμου.

Είναι γεγονός ότι η στρατηγική των «πολυσυλλεκτικών» κομμάτων, ιδιαίτερα στον χώρο της κεντροαριστεράς, έχουν ανοίξει σοβαρούς και διαρκείς διαύλους επικοινωνίας, διαλόγου, συνεργασίας και δράσεων με τις Μ.Κ.Ο. Ιστορικά δε στον ευρωπαϊκό χώρο από πρωτοβουλίες των Μ.Κ.Ο ξεπήδησαν, μορφοποιήθηκαν και δρουν ως κόμματα αρκετές οργανώσεις πολιτών.

Στην χώρα μας, επειδή υπάρχει μια ισχυρή - κυρίαρχη «κομματικοποίηση» της πολιτικής, κοινωνικής και πολιτισμικής ζωής και από την άλλη πλευρά οι Μ.Κ.Ο. δεν έχουν ακόμη καταφέρει να διαμορφώσουν «ισχυρά κοινά δίκτυα» περιφερειακά ή εθνικά (εκτός από τις παραδοσιακές διεθνείς οργανώσεις που έχουν παραρτήματα και στην χώρα μας), υπάρχει  ένα σημαντικό θεσμικό, αλλά και «θεωρητικό - πολιτισμικό εθελοντικό έλλειμμα». Η πιο εποικοδομητική θεσμική συνεργασία κομμάτων και κοινωνίας των πολιτών είναι μια δύσκολη υπόθεση. Αλλά οι εθελοντές είναι για τα δύσκολα. Η θέλησή τους και η δράση μπορούν να δημιουργήσουν διαρκείς γέφυρες διαλόγου, συνεργασίας και αρμονικής συνύπαρξης κομμάτων και Μ.Κ.Ο.

7. Μήπως σε αυτό το σημείο πρέπει να μιλήσουμε για την φύση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, που δεν ευνοεί τον εθελοντισμό και την Κοινωνία των Πολιτών και πρέπει να αναζητήσουμε άλλες μορφές έκφρασης άμεσης δημοκρατίας, τουλάχιστον σε τοπικό επίπεδο, για την προώθηση των αξιών του εθελοντισμού και της συμμετοχικότητας;

Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία έχει «ελλείμματα», τα οποία το εθελοντικό κίνημα μπορεί να καλύψει και ταυτόχρονα να ενισχύσει ποιοτικά το δημοκρατικό πολίτευμα. Εξάλλου τα αντίθετα έλκονται. Αντιπροσωπευτική και συμμετοχική - εθελοντική - άμεση δημοκρατία μπορούν να κάνουν έναν καλό γάμο, που χρειάζεται όμως συνεχώς να τροφοδοτείται από το οξυγόνο των ενεργών πολιτών. Ο πολίτης πρέπει να είναι πάντα στο επίκεντρο κάθε εξουσίας.

Σημειώσεις:

  • 1. Βλ. στο βιβλίο μου «Μαρτυρία από το ματωμένο Φοιτητικό Κίνημα 1967 - 74», 1975.
  • 2. Βλ. τα βιβλία μου «Αριστερά Δημοκρατία και Κοινωνικό Κράτος», εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 1997 και «Εθελοντικό κίνημα και κοινωνία των πολιτών», εκδ. Ελλ. Γράμματα, 2002. Επίσης τα άρθρα μου «Το θαμπό άστρο της δημοκρατίας», εφ. ΤΑ ΝΕΑ, 3-1-2001, «Αριστερά, Διαχείριση ή Μεταρρύθμιση», 13/10/1997, «Η αριστερά, η δημοκρατία και η κοινωνική Ευρώπη», εφ. Εξουσία, 9/1/98, «Επικοινωνία και δημοκρατία», Κυρ. Ελευθεροτυπία, 20-2-2000, «Η νέα αρχιτεκτονική της Δημοκρατίας», Οικονομικός Ταχυδρόμος, 25/5/2002, «Η δημοκρατία και η τυραννία της εικόνας», Ελεύθ., 16/2/2002, «Νεοσυντηρητισμός και λαϊκισμός απειλούν τις δημοκρατίες μας», Ελεύθ., 27/4/2002, «Η χάρτα των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ο ευρωπαίος πολίτης και η πραγματικότητα», Κυρ. Ελεύθ., 26/1/2001.

27 Ιανουαρίου 2005

ΛΟΥΚΑΣ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ

τ. Αντιπρόεδρος της Βουλής, τ. Υφυπουργός Άμυνας

Πρόεδρος της Μ.Κ.Ο «Κοινωνικό Βήμα».